Puszcza Biała

Kultura ludowa Puszczy Białej

Na wschód od Pułtuska, w widłach Bugu i Narwi, znajduje się dość silnie zalesiony obszar – Puszcza Biała. Od czasów średniowiecza do sekularyzacji dóbr kościelnych po trzecim rozbiorze Polski w 1795 r. stanowiła ona własność biskupów płockich. Nazwę „Puszcza Biała” wprowadził do literatury etnograficznej w 1929 r. Stanisław Poniatowski. Jej źródłosłów nawiązuje do trawiastych polan nazywanych przez miejscową ludność bielami,rozrzuconych gęsto pośród borów. Biel – to także nazwa wełnianki, rośliny z rodziny turzycowatych (Eriphorum), obficie porastającej bagna i podmokłe łąki puszczańskie. Nasiona wełnianki pokrywają się kiściami białego puchu, który upodobnia mokradła do białych dywanów.

Już w czasach biskupich ukształtował się podział Puszczy Białej na dwie części, w których preferowane były odmienne typy gospodarki. Część zachodnia – położona bliżej Pułtuska – miała charakter rolniczy, natomiast zwarty kompleks borów w części zachodniej, położony pomiędzy Wyszkowem, Porządziem, Ostrowią Mazowiecką, Małkinią i Brokiem, stanowił obszar gospodarki leśnej i łowieckiej. Mieszkańcom osad leśnych wolno było uprawiać jedynie niewielkie kawałki gruntu, niezbędne do zaspokojenia osobistych potrzeb. Do podstawowych zajęć ludności wsi puszczańskich należał wyrąb i spławianie drewna, produkcja smoły drzewnej i potażu, rybołówstwo, myślistwo, kołodziejstwo i utrzymanie łąk w należytej kulturze. Najważniejszą dziedziną gospodarki leśnej było jednak bartnictwo, dostarczające miodu i wosku.

Wojny szwedzkie XVII i XVIII w. oraz liczne w tym czasie epidemie spowodowały wyludnienie wielu wsi puszczańskich. Aby przywrócić gospodarcze znaczenie Puszczy Białej, koniecznością stało się sprowadzenie nowych osadników. Odpowiednich kandydatów znaleziono wśród Kurpiów, zamieszkujących dzisiejszą Puszczę Zieloną (Kurpiowską), obeznanych z gospodarką leśną i bartnictwem. W czasie akcji osadniczej, prowadzonej w XVIII w. przez kolejnych biskupów, na teren Puszczy Białej przybyło z Puszczy Zielonej około 300 Kurpiów z rodzinami, którym zagwarantowano wszystkie dotychczasowe prawa i przywileje. Kurpie byli ludźmi wolnymi. Osadzano ich na czynszu. W porozumieniu z administracją biskupią mogli poszerzać areał swoich gospodarstw, sprzedawać ziemię innym osadnikom i przenosić się na nowe miejsce. Pozycja społeczna i materialna Kurpiów była zatem wyraźnie uprzywilejowana w stosunku do chłopów pańszczyźnianych. Najwięcej rodzin kurpiowskich osiedliło się we wsiach leśnych wschodniej części Puszczy Białej, mniej na terenach położonych bliżej Pułtuska, gdzie było zdecydowanie mniej borów.

Ludność kurpiowska wywarła ogromny wpływ na ukształtowanie kultury Puszczy Białej. Kurpiowie jako ludzie wolni mieli zupełnie inny stosunek do spraw bytowych i potrzeb duchowych, niż obarczeni licznymi powinnościami chłopi pańszczyźniani. Nic zatem dziwnego, że z chwilą poprawy warunków ekonomicznych w XIX w. pozostała część ludności regionu przejmowała kulturalne wzorce kurpiowskie i rozwijała je, ale w sposób nieco odmienny niż na terenie sąsiedniej Puszczy Zielonej. Ze względu na obecność silnego pierwiastka kurpiowskiego w kulturze tego regionu, bywa on nazywany także Kurpiowską Puszczą Białą lub Kurpiami Białymi.

Przemiany społeczno-gospodarcze w XIX w. zacierały stopniowo różnice pomiędzy Kurpiami. Pod rządami państw zaborczych nastąpiło załamanie się dawnych form puszczańskiej gospodarki leśnej, a podstawą utrzymania wszystkich mieszkańców stało się z czasem rolnictwo. Rabunkowa gospodarka zasobami leśnymi prowadzona przez Rosjan spowodowała ogromną dewastację w borach puszczańskich, ale tereny uzyskane po wycięciu lasów powiększyły znacznie areał gruntów chłopskich. Las w dalszym ciągu dawał ludziom dodatkowe zajęcie przy ścince, transporcie i spławie drewna.

Odmienny charakter gospodarki w zachodniej i wschodniej części Puszczy Białej, utwierdzony dziewiętnastowiecznymi podziałami administracyjnymi, pozwolił wyodrębnić na jej terytorium dwie grupy kulturowe: pułtuską i ostrowską. Ważniejsze miejscowości na terenie grupy pułtuskiej – to Pniewo, Rząśnik, Obryte, Cieńsza, Lemany, Lutobrok, Gładczyn, Sadykierz, Wielgolas, Porządzie, Dąbrowa i Komorowo; natomiast w grupie ostrowskiej – Brańszczyk, Trzcianka, Budykierz, Budy, Tuchlin, Udrzyn, Udrzynek, Poręba, Białe Błoto, Długosiodło, Nagoszewo. Dziś kultura ludowa Puszczy Białej znajduje się w stanie zaniku, choć niektóre jej treści w szczątkowej i zwykle zmodyfikowanej formie trwają nadal, podtrzymywane przez instytucje i ludzi wrażliwych na jej piękno.

Do najciekawszych dziedzin kultury ludowej Puszczy Białej należy budownictwo drewniane, a zwłaszcza mieszkalne, z bogato rozwiniętym zdobnictwem, którego przykłady wprawdzie coraz rzadziej, ale można jeszcze spotkać w wielu miejscowościach. Formy architektoniczne, występujące na tym terenie, wykazują silny związek z budownictwem drewnianym całego Mazowsza. Niektóre z nich (zwłaszcza chałupy) pod względem wielkości, proporcji, rozwiązań konstrukcyjnych i programu funkcjonalnego wnętrza stanowią kontynuację wzorów kurpiowskich przeniesionych z Puszczy Zielonej. Charakterystyczną cechą budownictwa puszczańskiego jest zdobnictwo, które swoje apogeum osiągnęło w pierwszym ćwierćwieczu XX w. Na szczególną uwagę zasługująrogale (śparogi), wieńczące szczyty dachów, szczytowe belki pułapowe widoczne z ulicy, nadokienniki, drzwi, ganki osłaniające wejścia, szalunki szczytów dachu i węgłów oraz różnego rodzaju listwy. Misternie wycinane nadokienniki, ażurowe listwy i inne detale umieszczane w szczytach dachów od strony ulicy i zdobiące ganki niejednokrotnie przypominały koronkę.

Dla grupy ostrowskiej do chwili obecnej charakterystyczne są brogi na siano, stawiane zwykle w bezpośrednim sąsiedztwie zagród, stanowiące niezwykle malowniczy element tamtejszego krajobrazu wiejskiego. Drewnianą architekturę sakralną reprezentują kościoły w Lubielu, Porządziu, Barcicach i kaplica cmentarna w Broku. Częstym elementem krajobrazu są drewniane krzyże i murowane kapliczki przydrożne.
Lata międzywojenne – to okres rozkwitu ludowego meblarstwa w Puszczy Białej, inspirowanego wzorami rzemiosła cechowego. Wykonywane przez miejscowych stolarzy kredensy, szafy, szlabany, stoły, stoliki, krzesła i inne meble należą do najciekawszych przykładów meblarstwa ludowego tego okresu na Mazowszu. Ważną dziedziną puszczańskiej sztuki ludowej było zdobnictwo mieszkań. Spośród szerokiej gamy ozdób wymienić należy przede wszystkim papierowe wycinanki i kwiaty oraz pająki. Ozdoby te były szczególnie popularne w grupie pułtuskiej.

Dla Puszczy Białej charakterystyczne były wycinanki jednobarwne i wielobarwne (wyklejanki), o kształcie ażurowych kół (gwiozdy), stylizowanych roślin i bukietów (zielka), wstęg, postaci ludzkich i zwierząt. Formą wycinanki były także misternie strzyżone papierowe firanki, wieszane w oknach lub używane do dekoracji obrazów wiszących na ścianach. Z papierowych kwiatów wiązano bukiety stawiane na ołtarzykach domowych i niezwykle efektowne korony, nakładane na ramy obrazów. Dopełnieniem dekoracji izby puszczańskiej były promieniste pająki zawieszane u sufitu, złożone z wielu pazurów – promieni przypominających łańcuchy choinkowe. Szczególnie dekoracyjne ozdoby tego typu wykonywały gospodynie we wsiach położonych w parafii Pniewo. Tam także do chwili obecnej okleja się wydmuszki jajek rdzeniem sitowia i włóczką – w przeszłości były to ozdoby półek kredensów i drzewek bożonarodzeniowych, a dziś są poszukiwaną ozdobą wielkanocną.

W okolicach Pułtuska przetrwał jeszcze kobiecy strój ludowy. Noszą go kobiety z parafii Pniewo i Obryte podczas uroczystości kościelnych. Ubiór ten składa się z kiecki (spódnica ze stanikiem), zapaski, koszuli, butów i nakrycia głowy. W kolorystyce kiecek i fartuchów z lat międzywojennych dominują odcienie zieleni, urozmaicone delikatnymi prążkami barwy białej, żółtej i różowej. Wcześniej ubiory szyto z samodziałów o przewadze barwy czerwonej. Obrzeża kiecek, fartuchów i staniki zdobią niezwykle efektowne stroje, czyli szerokie szlaki z naszytych szklanych koralików, wśród których przeważa barwa srebrna. Kołnierze i mankiety koszul, wykończonych szerokimi pasami białej koronki, zdobią czerwone, niezwykle efektowne hafty. Na głowach kobiety nosiły od święta dwa rodzaje muślinowych czepków zdobionych białym haftem. Jeden – to cypek ślachecki, wiązany na kokardę pod brodą, drugi – to cypek z kacurem (płat muślinu opadający na plecy), zakładany pod zawiązaną z tyłu głowy chustkę.

Wiele gospodyń starszego pokolenia z parafii Pniewo i Obryte podtrzymuje hafciarskie tradycje regionu. Czerwonym haftem zdobi się dzisiaj obrusy, ręczniki, serwety i serwetki, czasami elementy stroju oraz wykonywaną na zamówienie różnego rodzaju bieliznę kościelną. Kłopoty ze zbytem tych wyrobów (który przed laty gwarantowała hafciarkom CPLiA) czynią jednak to zajęcie coraz bardziej nieopłacalnym. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że na motywach miejscowego haftu oparta została obecna polichromia kościoła w Pniewie. Folklor muzyczny i tańce regionu podtrzymują zespoły folklorystyczne i śpiewacze. Szczególną rolę odgrywa tu zespół „Puszcza Biała”, w którym tańczą i śpiewają przedstawiciele różnych pokoleń mieszkańców wsi puszczańskich z okolic Pułtuska.

Wymienione dziedziny stanowią jedynie skromny wycinek bogatego dorobku kulturalnego Puszczy Białej. Wiele cennych wytworów tradycyjnej kultury puszczańskiej, a zwłaszcza sztuki ludowej, znajduje się w mazowieckich i polskich muzeach. Ten niezwykle ciekawy region Mazowsza do chwili obecnej nie ma jednak żadnego własnego muzeum ani ekspozycji, która prezentowałaby jego dziedzictwo kulturowe, choć próby zmierzające w tym kierunku były i czynione są nadal. Należy tu przypomnieć działania niektórych proboszczów puszczańskich. W latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia proboszcz z Poręby koło Brańszczyka zebrał niezwykle ciekawą kolekcję z zakresu kultury materialnej i sztuki swojej parafii i okolic. Niestety, kolekcja ta już nie istnieje. Działalność proboszczów parafii w Obrytem i Pniewie stworzyła warunki do zachowania autentycznych strojów, używanych przez asystę w czasie procesji uświetniających najważniejsze święta kościelne. W Obrytem przez wiele lat istniała izba regionalna zorganizowana przez Muzeum Okręgowe w Ostrołęce. Z przyczyn jednak od Muzeum niezależnych przed kilku laty została zlikwidowana.

Niedawno pojawiła się kolejna inicjatywa. Na początku 2003 r. kilka twórczyń mieszkających w Lemanach, Pniewie i Cieńszy postanowiło stworzyć własną izbę – muzeum w Pniewie. Twórczynie te potrafiły przekonać do swojego pomysłu grono ludzi oddanych kulturze ludowej i uzyskać ich wsparcie. W ciągu kilku miesięcy w lokalu starej szkoły, przekazanym na ten cel przez wójta gminy Zatory, urządzono pierwszą ekspozycję przy dużym wsparciu Urzędu Gminyatory. Z pomocą finansową pospieszył starosta powiatu pułtuskiego, burmistrz miasta Pułtusk i Nadleśnictwo Pułtusk. W dwóch pomieszczeniach urządzono „mieszkanie kurpiowskie”, trzecia przeznaczona została na pokazy twórczości ludowej, czwarta pełni funkcje świetlicy. W ostatnią niedzielę sierpnia 2003 r., podczas dożynek parafialnych nastąpiło uroczyste otwarcie ekspozycji. Ludzie skupieni wokół idei stworzenia żywego muzeum kurpiowskiego w Pniewie powołali do życia Stowarzyszenie „Puszcza Biała – moja mała Ojczyzna”, które prowadzi wszystkie sprawy związane z prowadzeniem muzeum wiejskiego w Pniewie, organizację lekcji i pokazów muzealnych, prowadzenie warsztatów ginących zawodów i zabezpiecza najcenniejszych treści kultury ludowej Puszczy Białej dla przyszłych pokoleń jej mieszkańców.

Jesteś tutaj: Home Stowarzyszenie Puszcza Biała